Doğu ve Güneydoğu’da Çözüm Toprağın Hafızasında mı? Kadim Topraklarda Yeni Arayış

Van'da ortaya çıkarılan Urartu dönemine ait su yönetimi sistemleri, üniversitelerde geliştirilen kuraklığa uyum çalışmaları ve dünyanın farklı ülkelerinde uygulanan üretim modelleri, aynı soruya farklı dönemlerden yanıt arıyor: Sınırlı suyla üretim nasıl sürdürülebilir?

Toprak aynı, iklim değişiyor

Doğu Anadolu’nun yüksek rakımlı yaylalarından Güneydoğu Anadolu'nun geniş ve sıcak ovalarına uzanan coğrafya, binlerce yıldır tarımın ve hayvancılığın sürdürüldüğü en eski yerleşim alanlarından biri olarak biliniyor. Van, Muş, Bitlis, Hakkari ve Erzurum'un kısa üretim sezonuna sahip yüksek rakımlı arazileri ile Diyarbakır, Mardin, Şanlıurfa, Batman, Siirt ve Şırnak’ın geniş tarım alanları, farklı iklim ve topoğrafik özellikler taşısa da bugün ortak bir gündemi paylaşıyor: Su!

Bir yanda yağışa bağlı üretim yapan çiftçiler, diğer yanda sulama imkanı bulunan ovalarda üretimini sürdürmeye çalışan üreticiler… Yağış rejimindeki değişim, kuraklık ve artan sıcaklıklar, bölgenin tarımsal üretimini doğrudan etkiliyor. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın kuraklıkla mücadeleye yönelik çalışmaları, üniversitelerin araştırmaları ve üreticilerin sahadaki deneyimleri de bu değişimin üretim üzerindeki etkilerini gösteriyor.

Van’da üretim yapan Emin Aldağ da yaşadıkları zorlukları şu sözlerle anlattı:

“Yılda bir kere tarım yapabiliyoruz. Onda da su yeterli mi bilemiyorum. Açıkçası tarımda istediğimiz verimi yakalayamıyoruz. Zaten yılda bir kere ekim yapılıyor ama onda da toprak verimsiz mi, yoksa biz mi tarımsal faaliyetleri istediğimiz gibi yürütemiyoruz, bunu sorguluyoruz.”

Bölgede üretim yapan Hasan Sivritepe de benzer sorunlara değinerek özellikle suya erişim, sulama imkanları ve verim konusunda yaşanan sıkıntıların üretimi doğrudan etkilediğini belirten Sivritepe, iklim koşullarının her geçen yıl daha belirleyici hale geldiğini ifade etti.

Üreticilerin dile getirdiği bu sorunlar yalnızca Van ile sınırlı değil. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun farklı illerinde yürütülen araştırmalar da kuraklık, su yönetimi ve üretim planlamasının bölgenin tarımsal geleceğinde öne çıkan başlıklar arasında yer aldığını gösteriyor.

Aynı coğrafyada binlerce yıl önce farklı bir üretim modeli vardı

Bugün suyun verimli kullanılması, ürün deseninin değiştirilmesi ve kuraklığa uyum sağlayan üretim modelleri tartışılırken, Van’da yürütülen arkeolojik çalışmalar bölgenin binlerce yıl önce de benzer sorunlarla mücadele ettiğini gösteren bulgular ortaya koyuyor.

Van Kalesi Höyüğü Kazı Başkanı Prof. Dr. Rafet Çavuşoğlu, Urartu yerleşimlerinde yapılan kazılarda yalnızca saraylar, tapınaklar ya da savunma yapılarıyla değil; üretim, depolama ve su yönetimiyle ilgili önemli verilere ulaştıklarını söylüyor. Çavuşoğlu'nun aktardığına göre, ortaya çıkarılan tezgahlar, ocaklar, büyük ve küçük tandırlar ile sekiler, günlük yaşamın yanı sıra üretimin de planlı şekilde yürütüldüğünü gösteriyor.

Kazılarda bulunan büyük pitoslar ise dönemin tarımsal kapasitesine ışık tutuyor. Yaklaşık 1,5 ila 2 metre yüksekliğindeki bu depolama kaplarının her biri yaklaşık bir ton tahıl alabiliyor. Depolarda buğday, arpa, mercimek, nohut, susam ve üzüm çekirdeklerinin bulunması, bölgede ürün çeşitliliğinin bulunduğunu da açıkça gösteriyor.

Çavuşoğlu, Urartu yazıtları ve bilimsel hesaplamalara göre Gürpınar Ovası’nda yaklaşık 2 bin 800 yıl önce yılda 2 bin 700 ton tahıl üretildiğinin hesaplandığını belirterek, aynı dönemde susam üretiminin yapıldığı, üzüm bağlarının bulunduğu ve şarap üretiminin geliştiği de kazılarda elde edilen bulgular arasında yer alıyor.

Ancak araştırmacıların işaret ettiği en önemli bulgulardan biri su yönetim sistemi oldu

Urartuların yaklaşık beş kilometre uzaklıktan suyu Sardur Kanalı aracılığıyla ovaya ulaştırdığı, bunun yanında yalnızca yağmur ve kar sularını depolamak amacıyla inşa edilen üç büyük sarnıç kullandığı belirlendi. Her biri yaklaşık 99 bin litre su kapasitesine sahip olan sarnıçların, yaklaşık 5 bin kişinin yıllık su ihtiyacını karşılayabilecek büyüklükte olduğu ifade ediliyor.

Bugün iklim değişikliği nedeniyle suyun daha verimli kullanılması üzerine çalışmalar yürütülürken, arkeolojik bulgular aynı coğrafyada yüzyıllar önce geliştirilen su yönetimi uygulamalarının da bilimsel araştırmalara konu olmaya devam ettiğini gösteriyor.

Benzer sorunlar, farklı coğrafyalar

Kuraklık ve su yönetimi yalnızca Türkiye’nin gündeminde değil! Akdeniz Havzası ve kurak iklim kuşağında yer alan birçok ülkede de tarımsal üretimin sürdürülebilirliği için farklı yöntemler uygulanıyor.

İsrail’de onlarca yıldır kullanılan damla sulama sistemleriyle suyun doğrudan bitki köküne ulaştırılması hedeflenirken, sulama süreçleri dijital kontrol sistemleriyle destekleniyor. Bu yöntem, özellikle su kaynaklarının sınırlı olduğu bölgelerde yaygın olarak kullanılıyor.

İspanya’nın Almeria bölgesinde ise seracılıkta damla sulama sistemlerinin yanı sıra geri kazanılmış su ve tuzdan arındırılmış su kaynaklarından yararlanılıyor. Bölgede geliştirilen entegre su yönetimi modeliyle mevcut su kaynaklarının daha verimli kullanılmasına yönelik uygulamalar yürütülüyor.

Öte yandan Hollanda’da geliştirilen hassas tarım uygulamalarında sensörler, uydu görüntüleri ve dijital veri sistemleri kullanılarak toprağın nem durumu, bitkinin su ihtiyacı ve gübreleme süreçleri anlık olarak takip ediliyor. Böylece üreticilere sulama ve üretim planlamasında veri temelli karar desteği sunuluyor.

Bu uygulamalar, farklı iklim ve coğrafi koşullara sahip ülkelerde geliştirilen modeller olarak öne çıkarken, her ülke kendi doğal kaynakları, su varlığı ve üretim yapısına göre farklı yöntemler uyguluyor.

Üniversitelerde çözüm odaklı çalışmalar yürütülüyor

Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da üreticilerin dile getirdiği su sorunu ve verim kaybı, üniversitelerde yürütülen araştırmaların da merkezinde yer alıyor. Bölgenin iklim koşullarına uygun üretim modelleri geliştirmek amacıyla sürdürülen çalışmalar; ürün çeşitliliği, sulama yöntemleri, alternatif bitkiler ve arazi planlaması gibi farklı başlıklarda devam ediyor.