Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun Kültürel Mirası Koruma Mücadelesi Veriyor

Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun farklı noktalarına yayılan tarihi yapılar, yalnızca bulundukları kentlerin değil, Anadolu'nun binlerce yıllık geçmişinin de tanıkları arasında yer alıyor. Van Kalesi'nden Ani Ören Yeri'ne, Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı'ndan İshak Paşa Sarayı'na, Bitlis'in tarihi dokusundan Hakkari'nin geleneksel kültürüne kadar uzanan geniş coğrafya, farklı medeniyetlerin bıraktığı izleri bir arada barındırıyor.

Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte tarihi surların üzerine düşen gölgeler yavaş yavaş kısalıyor, yüzyıllardır ayakta duran taş duvarlar, her gün olduğu gibi yeni ziyaretçilerini karşılıyor. Kimi fotoğraf çekiyor, kimi rehberini dinliyor, kimi ise sessizce geçmişin izlerini takip ediyor.

Ancak yüzyıllardır ayakta kalan bu miras, bugün yalnızca zamanın etkisiyle değil; kaçak kazılar, yanlış restorasyon uygulamaları, plansız yapılaşma ve koruma süreçlerinde yaşanan sorunlarla da karşı karşıya bulunuyor. Tarihçilere göre kültürel mirasın geleceği, yalnızca restorasyon projeleriyle değil, bilimsel koruma anlayışı, düzenli bakım, doğru tanıtım ve yerel sahiplenmeyle şekillenecek.

TAŞLARA İŞLENEN BİNLERCE YILLIK HAFIZA

Kültürel mirasın korunmasının aynı zamanda sürdürülebilir turizmin de temel unsurlarından biri olduğunu belirten Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Turizm Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Gülşen Baş Terzioğlu, kültürel değerlerin gelecek kuşaklara aktarılmasının ortak bir sorumluluk olduğunu ifade ediyor.

Terzioğlu, turizmin yalnızca ekonomik bir faaliyet olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirterek şunları söylüyor:

“Turizm; kültürlerin buluştuğu, geçmişin gelecekle anlam kazandığı ve insanları ortak bir değer etrafında birleştiren önemli bir alandır. Geçtiğimiz yıllarda başlattığımız bu etkinliğin, her yıl daha da genişleyen bir içerik ve artan bir katılımla gerçekleşiyor olmasını ortak bir sahiplenmenin kanıtı olarak görüyoruz. Bu güçlü sahiplenme, bizlere hem mutluluk hem de geleceğe dair büyük bir umut veriyor.”

Gülşen Baş Terzioğlu, kültürel mirasın yalnızca turizm hareketliliğiyle değerlendirilmemesi gerektiğini belirtiyor. Terzioğlu'na göre turizm; geçmiş ile gelecek arasında bağ kuran, kültürleri ortak değerler etrafında buluşturan önemli alanlardan biri.

KORUMA, RESTORASYONDAN DAHA FAZLASINI GEREKTİRİYOR

Doğu Anadolu'nun tarih boyunca birçok medeniyetin yaşam alanı olduğunu belirten Tarihçi Prof. Dr. Rahmi Tekin ise bölgenin sahip olduğu tarihsel zenginliğin korunmasının önemine işaret ediyor.

Tekin, bölgenin yerleşim tarihinin binlerce yıl öncesine uzandığını belirterek, yazılı tarih açısından Urartu Devleti'nin önemli bir dönüm noktası olduğunu ifade ediyor.

“Buralar Anadolu'nun sadece kadim bir kentleri değil; doğu sınırını asırlarca muhafaza etmiş kilit bir serhat şehirleridir. Bölgenin yerleşim tarihi MÖ 4000'li yıllara kadar uzansa da, bizim elimizdeki en net ve ayrıntılı tarihi veriler MÖ 9. Yüzyıldaki Urartular, o dönemin dünya koşulları göz önüne alındığında mimaride ve altyapıda gerçekten çok ileri seviyede ve hayranlık uyandırıcı bir medeniyet inşa etmişlerdir.”

KÜLTÜREL MİRASIN SESSİZ TANIKLARI

Tekin, Malazgirt Zaferi sonrasında Van Gölü Havzası'nın Türk tarihi açısından da önemli bir merkez haline geldiğini belirterek, bölgedeki tarihi yapıların farklı medeniyetlerin ortak izlerini taşıdığını söylüyor.

Ancak Tekin'e göre geçmişten bugüne ulaşan bu eserlerin önemli bir bölümü zaman içinde çeşitli nedenlerle zarar gördüğünü belirterek şu sözleri laydediyor;

“Ne yazık ki geçmiş dönemlerde, Van'daki en kıymetli ve eşsiz tarihi eserlerimizin bir kısmı korunamamış ve yurt dışına kaçırılmıştır. Bugün Eski Van Şehri sınırlarında kalan ve medeniyetimizin izlerini taşıyan yapılar, sadece zamanın yıpratıcı etkisine değil, aynı zamanda bilinçsiz definecilerin acımasız tahribatına da maruz kalmıştır.”

Bölgenin tarihsel geçmişi üzerine uzun yıllardır çalışmalar yürüten Rahmi Tekin ise Doğu Anadolu'nun farklı medeniyetlerin izlerini aynı coğrafyada taşıyan ender bölgelerden biri olduğunu belirtiyor.

Tarihçilere göre bölgenin kültürel mirası yalnızca kalelerden ve tarihi yapılardan oluşmuyor. Tarihi mezar taşları, geleneksel dokumalar ve yüzyıllardır yaşatılan el sanatları da bu mirasın ayrılmaz parçaları arasında yer alıyor.

MEZAR TAŞLARINDAN KİLİMLERE UZANAN HAFIZA

Bitlis Eren Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hasan Buğrul, Doğu yöresindeki tarihi mezar taşlarının kültürel sürekliliği gösteren önemli belgeler olduğunu belirterek, “Van ve Bitlis yöresi başta olmak üzere XII. ile XV. yüzyıllara ait tarihi mezar taşları, sadece birer ölüm vesikası değil; İslam öncesi Orta Asya Türk kültürünün Anadolu'daki kesintisiz devamlılığını gösteren en somut tapu senetleridir.” ifadelerini kullanıyor.

Ahlat'taki anıtsal mezar taşlarının ve Van çevresindeki koç biçimli mezar taşlarının yalnızca sanat tarihi açısından değil, kültürel kimliğin korunması bakımından da önemli olduğunu belirten Buğrul, bu eserlerin geçmiş ile bugün arasında güçlü bir bağ kurduğunu ifade ediyor.

Bölgenin somut olmayan kültürel mirasına da değinen Buğrul, geleneksel dokuma ve örgü sanatlarının doğayla kurulan ilişkinin önemli yansımaları arasında bulunduğunu belirtiyor.

Buğrul'a göre kültürel miras, yalnızca arkeolojik alanlar ve tarihi yapılarla sınırlı değil. Hakkari ve Van'da kuşaktan kuşağa aktarılan dokuma ve örgü geleneği de bölgenin yaşayan kültürel hafızasının önemli parçaları arasında yer alıyor.

Buğrul, “Hakkari ve Van yöresinin geleneksel dokuma ve örgü sanatı, doğrudan doğal çevreyle bağlantılı bir kültürün ürünüdür. Yün çoraplar, eldivenler ve kilimler üzerindeki her bir hayvan, böcek ve bitki motifi adeta birer şifre, birer sessiz dildir.” diyor.

Bölgenin sahip olduğu tarihi ve kültürel zenginliğin turizm açısından önemli bir potansiyel sunduğunu belirten turist rehberi ve turizmci Murat Beyaz, bu potansiyelin istenilen düzeyde değerlendirilemediğini ifade ediyor.