Siirt’ten Van’a Uzanan Bir Hayat: Fadile Kayar’ın Ardından

Siirt’in Eruh ilçesine bağlı Bozatlı köyünde başlayan, çocuk yaşta evlilik, aile içi şiddet, akıl hastanesine gönderilme, çocuklarından ayrı kalma ve yoksullukla devam eden bir hayatın adıydı Fadile Kayar. Van sokaklarında “Deli Fedile” olarak tanınan Kayar’ın yaşamı, yalnızca bir kadının hikayesi değil, kadınların maruz kaldığı şiddetin ve toplum tarafından susturulan hayatların da bir anlatısı olarak hafızalarda kaldı.

Van’da halk arasında “Deli Fedile” olarak tanınan Fadile Kayar, 1 Ekim 2026’da 84 yaşında hayatını kaybetti. 1942 yılında Siirt’in Eruh ilçesine bağlı Bozatlı köyünde dünyaya gelen Kayar’ın yaşamı, çocuk yaşta başlayan evliliklerden şiddete, çocuklarından ayrılıktan yoksulluğa kadar uzanan ağır koşullarla şekillendi. Kayar’ın hayatı, gazeteci-yazar Adil Harmancı tarafından “Delirtilmiş Toplumda Deli Fedile” ve “Fedile II” adlı kitaplarda kaleme alındı.

Fadile Kayar’ın hikayesi Siirt’in Eruh ilçesinde başladı. Kaynaklarda yer alan bilgilere göre Kayar, henüz 12 yaşındayken berdel yoluyla evlendirildi. Bu evlilikten kaçmasına rağmen yeniden geri gönderildi. 18 yaşında ise Van’ın Erciş ilçesinden bir imamla evlendirildi.

Kayar’ın yaşamında bundan sonra şiddet, baskı ve ayrılıklar birbirini izledi. Evliliği sırasında üzerine kuma getirilmesine karşı çıktığı, yaşadığı sorunların ardından Elazığ Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Hastanesi’ne gönderildiği aktarıldı. Harmancı, Kayar’ın yaşamını anlatırken bu süreci “berdel, beşik kertmesi, erken yaşta zor evlilik, kuma, tecavüz, gayrı meşru çocuk, akıl hastanesi, şiddet, sokak yaşamı.” ifadeleriyle sıraladı.

Harmancı’ya göre Kayar’ın hikayesinin en çarpıcı bölümlerinden biri çocuklarına ulaşmak için çıktığı yolculuktu. Hastaneden çıktıktan sonra Van’da bulunan çocuklarına kavuşmak isteyen Kayar’ın, Siirt’in Eruh ilçesinden Van’a yaklaşık bir ay süren bir yürüyüş yaptığı anlatıldı. Van’a ulaştığında çocuklarını görebilmek için eski eşinin evinin odunluğunda yaşamayı kabul ettiği belirtildi.

Kayar’ın yaşamının ilerleyen yıllarında ise yoksulluk ve sokak yaşamı öne çıktı. Eşinin ölümünün ardından geçim sıkıntısı yaşayan Kayar’ın çocuklarına bakabilmek için dilencilik yaptığı ve zamanla Van sokaklarında “Deli Fedile” adıyla tanınmaya başladığı aktarıldı.

Ancak onun hikayesini yalnızca sokakta görülen bir kadının hikayesi olarak anlatmak, hayatının önemli bir bölümünü dışarıda bırakıyor.

Çünkü Harmancı, Kayar’la yaptığı görüşmelerin ardından yazdığı kitaplardan birinin adını “Delirtilmiş Toplumda ‘Deli Fedile’” koyarken, ikinci kitabında “deli” sözcüğünü kullanmaktan özellikle kaçındığını söyledi. Harmancı, Kayar’ın kendisine “Beni yazacaksan sakın ‘deli’ diye yazma” dediğini aktardı. Yazar ayrıca Kayar’ın yaşadıklarını “akıllı bir kadını nasıl deli ettiğimizin hikayesi.” olarak tanımladı.

Harmancı’nın anlattığına göre Kayar, çocuk yaşta evlendirildi, evliliklerinden kaçtı, çocuklarından ayrı kaldı ve çocuklarına ulaşmak için ağır koşullara katlandı. Harmancı, “Toplumsal yanlışlara direndi ama kendini kurtaramadı.” sözleriyle Kayar’ın yaşamındaki bu çelişkiye işaret etti.

Kayar’ın yaşam öyküsü böylece tek bir kişinin hayat hikayesinin sınırlarını da aştı. Çocuk yaşta evlilik, kadına yönelik şiddet, zorla evlendirme, ekonomik bağımlılık, bakım ve barınma sorunları ile kadınların yaşadıkları şiddetin ardından toplum tarafından nasıl adlandırıldığı gibi meseleler, onun hayatının farklı dönemlerinde karşılık buldu.

Bu nedenle Fadile Kayar’ın hikayesi yalnızca Van sokaklarında bastonuyla yürüyen, kendine özgü konuşmalarıyla tanınan bir kadının hikayesi olarak kalmadı. Onun hayatı, bir kadının yaşadığı şiddetin ve dışlanmanın yıllar içinde nasıl görünmezleşebildiğini de gösteren bir yaşam öyküsüne dönüştü.

Kayar’ın hikayesini kaleme alan Harmancı da bu noktaya işaret ederek, Fedile’nin yaşamını yalnızca bireysel bir hikaye olarak görmediğini söyledi. Harmancı, “Neden ‘Fedile’ hikayesi, çünkü herkesi ve her şeyi çok güzel özetliyor onun yaşamı.” ifadelerini kullandı.

Fadile Kayar, 1 Ekim’de tedavi gördüğü Van Bölge Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nde hayatını kaybetti. Oğlu M.K., annesinin kalp rahatsızlığı nedeniyle hastaneye kaldırıldığını, tedavinin üçüncü gününde çoklu organ yetmezliği nedeniyle yaşamını yitirdiğini söyledi.

Siirt’te başlayan ve Van sokaklarına uzanan 84 yıllık hayat böylece sona erdi. Geride ise yalnızca “Deli Fedile” adıyla hatırlanan bir kadın değil; çocuk yaşta evlendirilen, şiddet gören, çocuklarından ayrılan, onlara ulaşmak için yollara düşen ve bütün bunların ardından hayatını anlatmaya çalışan bir kadının hikayesi kaldı.

Fadile Kayar’ın hikayesi, benzer hayatların görünür olup olmadığı sorusunu da beraberinde getiriyor. Çünkü onun yaşamında anlatılan şiddet, yalnızca geçmişte kalmış bir olaylar bütünü değil; kadınların hayatlarını şekillendiren toplumsal koşulların nasıl sonuçlara ulaşabildiğini gösteren somut bir yaşam öyküsü olarak kayıtlara geçti.